La musealización de la aetas tyrannorum: una aproximación tipológica e interpretativa a CTh XV,14
Resumen
Este artículo analiza el título CTh XV,14, De infirmandis his, quae sub tyrannis aut barbaris gesta sunt, como un dispositivo jurídico-memorial dentro del Codex Theodosianus. Frente a una lectura estrictamente técnica del título como conjunto de constituciones relativas a la rescissio actorum, se sostiene que su estructura articula una ordenación selectiva del pasado político del Imperio. La categoría de tyrannus no designa de manera homogénea a todo usurpador, sino a determinadas experiencias de poder ilegítimo que el Código conserva como formas canónicas de ruptura del orden imperial. A partir de esta premisa, el trabajo propone una aproximación tipológica e interpretativa a CTh XV,14, distinguiendo entre augusti legítimos, tyranni condenados, usurpadores silenciados y figuras liminares como los hostes publici y los barbari. Se argumenta, en último término, que el título no solo invalida actos producidos bajo poderes ilegítimos, sino que fija una memoria jurídica del conflicto civil mediante un mecanismo que este artículo denomina musealización de la aetas tyrannorum: la presentación retrospectiva del conjunto de los tyranni como un ciclo cerrado al servicio de la legitimidad teodosiana.
Descargas
-
Resumen37
-
PDF16
-
EPUB1
Citas
Fuentes primarias: ediciones y traducciones
Banchich, Thomas y Lane, Eugene 2009. Zonaras. The History of Zonaras: From Alexander Severus to the Death of Theodosius the Great. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203882047
Bormann, Eugen y Henzen, Wilhelm 1876. Inscriptiones urbis Romae Latinae. Pars I: Inscriptiones sacrae. Augustorum, magistratuum, sacerdotum. Latercula et tituli militum. Corpus Inscriptionum Latinarum VI. Berlin: Reimer.
Burgess, Richard 2001. The Gallic Chronicle of 452: A New Critical Edition with a Brief Introduction. En Mathisen, Ralph W. y Shanzer, Danuta (Eds.), Society and Culture in Late Antique Gaul: Revisiting the Sources, 52-84. Aldershot: Ashgate. https://doi.org/10.4324/9781315242828-5
Candau Morón, José María 1992. Zósimo. Nueva Historia. Biblioteca Clásica Gredos 174. Madrid: Editorial Gredos.
Falque Rey, Emma 2013. Eutropio. Breviario. Aurelio Víctor. Libro de los Césares. Biblioteca Clásica Gredos 261. Madrid: Editorial Gredos.
García del Corral, Ildefonso Luis 1889-1898. Cuerpo del Derecho Civil Romano: A doble texto, traducido al castellano del latino. Barcelona: Jaime Molinas.
García Romero, Francisco Antonio; Ortolá Salas, Francisco Javier y Ritoré Ponce, Joaquín 2017. Sócrates de Constantinopla. Historia eclesiástica I. Biblioteca de Patrística. Madrid: Ciudad Nueva.
Gurruchaga, Martín 1994. Eusebio de Cesarea. Vida de Constantino. Biblioteca Clásica Gredos 190. Madrid: Editorial Gredos.
Hansen, Günther Christian 2004. Sozomeno. Historia ecclesiastica – Kirchengeschichte, 4 vols. Fontes Christiani 73(1-4).Turnhout: Brepols.
Harto Trujillo, María Luisa 2002. Amiano Marcelino. Historia. Madrid: Akal.
López Kindler, Agustín 2011. Ambrosio de Milán. Discursos consolatorios. Fuentes Patrísticas 25. Madrid: Ciudad Nueva.
Migne, Jacques-Paul 1845a. Jerónimo. Adversus Pelagianos. Libro III. En Patrologiae cursus completus: Series Latina 23, cols. 517-590. Paris.
Migne, Jacques-Paul 1845b. Jerónimo. Commentariorum in Ezechielem prophetam libri XVI. En Patrologiae cursus completus: Series Latina 25, cols. 15-490. Paris.
Mommsen, Theodor 1873. Inscriptiones Asiae, provinciarum Europae Graecarum, Illyrici Latinae. Corpus Inscriptionum Latinarum III. Berlin: Reimer.
Mommsen, Theodor 1892a. Narratio de imperatoribus domus Valentinianae et Theodosianae. En Chronica minora saec. IV. V. VI. VII, vol. 1, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi 9, 629-630. Berlin: Weidmann.
Mommsen, Theodor 1892b. Polemii Silvii laterculus anni CCCCXLIX. En Chronica minora saec. IV. V. VI. VII, vol. 1, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi 9, 511-551. Berlin: Weidmann.
Mommsen, Theodor 1892c. Prosperi Tironis epitoma chronicon. En Chronica minora saec. IV. V. VI. VII, vol. 1, Monumenta Germaniae Historica, Auctores Antiquissimi 9, 341-485. Berlin: Weidmann.
Mommsen, Theodor y Meyer, Paul Martin 1905. Theodosiani libri XVI cum constitutionibus Sirmondianis et Leges novellae ad Theodosianum pertinentes. 2 vols. Berlin: Weidmann.
Müller, Karl y Müller, Theodor 1851. Fragmenta historicorum Graecorum. Vol. 4. París: Ambroise Firmin-Didot.
Nixon, Charles Edwin Vandervord y Rodgers, Barbara Saylor 1994. In Praise of Later Roman Emperors: The Panegyrici Latini. Berkeley: University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520342828
Ortolá Salas, Francisco Javier; Acosta Esteban, Manuel; Rodríguez Moreno, Inmaculada; Alconchel Pérez, Fernando; y García Romero, Francisco Antonio 2017. Sócrates de Constantinopla. Historia eclesiástica II. Madrid: Ciudad Nueva. Biblioteca de Patrística.
Pharr, Clyde 1952. The Theodosian Code and Novels and the Sirmondian Constitutions: A Translation with Commentary, Glossary, and Bibliography. Princeton: Princeton University Press.
Pichlmayr, Franz y Gründel, Roland 1966. Sexti Aurelii Victoris Liber de Caesaribus. Praecedunt Origo gentis Romanae et Liber de viris illustribus urbis Romae. Subsequitur Epitome de Caesaribus. Leipzig: B. G. Teubner.
Picón García, Vicente y Cascón Dorado, Antonio 1989. Historia Augusta. Madrid: Akal. Colección Akal Clásica 16.
Sánchez Salor, Eustaquio 1982. Orosio. Historias. Libros V-VII. Madrid: Editorial Gredos. Biblioteca Clásica Gredos 54.
8. Bibliografía
Amarelli, Francesco 2010. Itinera ad principatum. Vicende del potere degli imperatori romani. Lezioni. Napoli: Jovene Editore.
Bernier, Andrea 2018. Il problema delle inscriptiones del Codice Teodosiano. Koinonia 42, 269-303.
Cañizar Palacios, José Luis 2006. El uso propagandístico del hostis publicus en el Codex Theodosianus. Latomus 65(1), 130-146.
Chauvot, Alain 2016. Désigner un ennemi: La notion d’hostis dans le Code théodosien et les interpretationes. En Chauvot, Alain (Ed.), Les “barbares” des Romains: Représentations et confrontations, 103-117. Metz: Centre de Recherche Universitaire Lorrain d’Histoire.
Chauvot, Alain 2017. Le triomphe d’Honorius et le châtiment d’Attale. Revue historique 684(4), 739-774. https://doi.org/10.3917/rhis.174.0739
Corcoran, Simon 1993. Hidden from History: The Legislation of Licinius. En Harries, Jill y Wood, Ian (Eds.), The Theodosian Code: Studies in the Imperial Law of Late Antiquity, 97-119. London: Duckworth.
Elbern, Stephan 1984. Usurpationen im spätrömischen Reich. Bonn: Habelt.
Escribano Paño, María Victoria 1993. El vituperio del tirano: Historia de un modelo ideológico. En Gascó La Calle, Fernando y Falque Rey, Emma (Coords.), Modelos ideales y prácticas de vida en la Antigüedad clásica, 9-36. Sevilla: Universidad de Sevilla.
Escribano Paño, María Victoria 1997. La ilegitimidad política en los textos historiográficos y jurídicos tardíos (Historia Augusta, Orosius, Codex Theodosianus). Revue internationale des droits de l’antiquité 44, 85-120.
Flaig, Egon 1992. Den Kaiser herausfordern: Die Usurpation im Römischen Reich. Frankfurt am Main: Campus.
Flaig, Egon 1997. Für eine Konzeptualisierung der Usurpation im spätrömischen Reich. En Paschoud, François y Szidat, Joachim (Eds.), Usurpationen in der Spätantike: Akten des Kolloquiums “Staatsstreich und Staatlichkeit”, 6.-10. März 1996, Solothurn/Bern, 15-34. Stuttgart: Franz Steiner.
Germino, Emilio Augusto 2009. La legislazione dell’imperatore Giuliano: Primi appunti per una palingenesi. Antiquité Tardive 17, 159-174. https://doi.org/10.1484/J.AT.3.36
Harries, Jill y Wood, Ian (Eds.) 1993. The Theodosian Code: Studies in the Imperial Law of Late Antiquity. London: Duckworth.
Harries, Jill 1999. Law and Empire in Late Antiquity. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511482809
Kondek, Jędrzej M. 2012. Abrogation of Legal Effects of Usurpations in the Late Roman Empire. Miscellanea Historico-Iuridica 11, 27-60. https://doi.org/10.15290/mhi.2012.11.02
Lewis, William 2019. Political Networks, Imperial Relations, and the Division of the Roman Empire, AD 337 to 350. Tesis doctoral. Cardiff: Cardiff University.
Lovato, Andrea 2013. Osservazioni minime sulla composizione del titolo De infirmandis his, quae sub tyrannis aut barbaris gesta sunt del Teodosiano (15,14). Atti dell’Accademia Romanistica Costantiniana XIX, 159-168.
Matthews, John F. 1975. Western Aristocracies and Imperial Court, A.D. 364-425. Oxford: Clarendon Press.
Neri, Valerio 1997. L’usurpatore come tiranno nel lessico politico della tarda antichità. En Paschoud, François y Szidat, Joachim (Eds.), Usurpationen in der Spätantike: Akten des Kolloquiums “Staatsstreich und Staatlichkeit”, 6.-10. März 1996, Solothurn/Bern, 71-86. Stuttgart: Franz Steiner.
Omissi, Adrastos 2016. Damnatio memoriae or creatio memoriae? Memory Sanctions as Creative Processes in the Fourth Century AD. The Cambridge Classical Journal 62, 170-199. https://doi.org/10.1017/S1750270516000038
Omissi, Adrastos 2018. Emperors and Usurpers in the Later Roman Empire: Civil War, Panegyric, and the Construction of Legitimacy. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198824824.001.0001
Ricœur, Paul 2000. La mémoire, l’histoire, l’oubli. Paris: Seuil.
Salway, Benet 2013. The Publication and Application of the Theodosian Code: NTh. 1, the Gesta senatus and the constitutionarii. Mélanges de l’École française de Rome. Antiquité 125(2), 327-354. https://doi.org/10.4000/mefra.1754
Seeck, Otto 1919. Regesten der Kaiser und Päpste für die Jahre 311 bis 476 n. Chr.: Vorarbeit zu einer Prosopographie der christlichen Kaiserzeit. Stuttgart: J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung.
Seibel, Sandra 2004. Typologische Untersuchungen zu den Usurpationen der Spätantike. Tesis doctoral. Duisburg: Universität Duisburg-Essen.
Szidat, Joachim 2010. Usurpator tanti nominis: Kaiser und Usurpator in der Spätantike (337-476 n. Chr.). Stuttgart: Franz Steiner.
Tantillo, Ignazio 2021. Emperors and Tyrants in the Fourth Century: Outlining a New Portrait of the Ruler and of His Role through Images and Words. En García Ruiz, María Pilar y Quiroga Puertas, Alberto J. (Eds.), Emperors and Emperorship in Late Antiquity: Images and Narratives, 15-52. Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004446922_003
Wardman, Alan E. 1984. Usurpers and Internal Conflicts in the 4th Century A.D. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte 33(2), 220-237.
Wijnendaele, Jeroen 2017. The Manufacture of Heraclianus’ Usurpation (413 C.E.). Phoenix 71(1-2), 138-156. https://doi.org/10.1353/phx.2017.0045
Derechos de autor 2026 Manuel Jesús Moya Araújo

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-CompartirIgual 4.0.
1. Los autores ceden de forma no exclusiva a la revista los derechos de explotación (reproducción, distribución, comunicación y transformación).
2. Las obras que se publican en esta revista están sujetas a la licencia Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC By SA 4.0). Por lo que se pueden copiar, usar, difundir, transmitir y exponer públicamente, siempre que:
i) se cite la autoría y la fuente original de su publicación (revista, editorial y URL de la obra), permitiendo así su reconocimiento.
ii) se permite remezclar, transfromar o crear a partir del material mientras se mantenga la misma licencia del original.
Nota: Los artículos anteriores a 2022 muestran incorrectamente la licencia CC by SA en la página de resumen. Están bajo una licencia CC by NC ND tal y como se incluye en los pdfs de los artículos. Los artículos publicados en 2022 y después están bajo la licencia CC by SA.

3. Condiciones de auto-archivo. Se permite y se anima a los autores a difundir electrónicamente las versiones pre-print (versión antes de ser evaluada) y/o post-print (versión evaluada y aceptada para su publicación) de sus obras antes de su publicación, ya que favorece su circulación y difusión más temprana y con ello un posible aumento en su citación y alcance entre la comunidad académica. Color RoMEO: verde.



















