Diseño y aplicación de un instrumento para medir la presencia de la “E” en los proyectos STEM/STEAM
Resumen
Los proyectos STEM/STEAM han alcanzado una importancia considerable en la educación científica actual en los centros de Educación Secundaria, pero la presencia de la Ingeniería, como una de sus disciplinas definitorias no está justificada con rigor. En el presente trabajo se diseña y aplica un instrumento de evaluación para determinar el grado de presencia de la Ingeniería “E” en los proyectos STEM/STEAM aplicados en las aulas de Secundaria y publicados en las revistas indexadas de educación. Como consecuencia de dicho análisis se ha determinado que, del total de los proyectos analizados, ninguno ha cumplido todos los criterios del instrumento de evaluación. Sin embargo, el 73 % de los proyectos han presentado más del 75 % de los criterios relacionados con la Ingeniería, por lo que se comprueba que la presencia de la Ingeniería en los proyectos STEM/STEAM analizados es parcial.
Descargas
-
Resumen0
-
PDF0
Citas
Acevedo-Díaz, J. A., García-Carmona, A., Aragón-Méndez, M. del M., Oliva-Martínez, J. M., Acevedo-Díaz, J. A., García-Carmona, A., Aragón-Méndez, M. del M., & Oliva-Martínez, J. M. (2017). Modelos científicos: significado y papel en la práctica científica. Revista Científica, 3(30), 155–166. https://doi.org/10.14483/23448350.12288
Alexander Celis Cuervo, D., Andrés González Reyes, R., & Nariño, A. (2021). Aporte de la metodología Steam en los procesos curriculares. Revista Boletín Redipe, 10(8), 279–302. https://doi.org/10.36260/RBR.V10I8.1405
Barmby, P., Kind, P. M. & Jones, K. (2008). Examining Changing Attitudes in Secondary School Science. International Journal of Science Education, 30(8), 1075–1093
Boon Ng, S. (2019). Exploring STEM competences for the 21st century. In-Progress reflection on current and critical issues in curriculum, learning and assessment, 30(21). UNESCO: International Bureau of Education. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000368485
Bøe, M. V., & Henriksen, E. K. (2013). Love it or leave it: Norwegian students’ motivations and expectations for postcompulsory physics. Science Education, 97(4), 550-573.
Burrows, A., & Slater, T. (2015). A proposed integrated STEM framework for contemporary teacher preparation. Teacher Education and Practice, 28(2/3), 318–330.
Correia-Barreiro, S., & Fernando Bozuttí, D. (2017). Desafíos y dificultades en la enseñanza de la ingeniería a la generación Z: Un caso de estudio. Propósitos y Representaciones, 5(2), 127–183. https://doi.org/10.20511/PYR2017.V5N2.163
Couso, D. (2017). Per a què estem a STEM? Definint l’alfabetització STEM per a tothom i amb valors. Revista Ciències . Revista Del Professorat de Ciències d’Infantil, Primària i Secundària, 34, 22–28.
Czerniak, C. M. (2007). Interdisciplinary science teaching. In S. K. Abell & N. G. Lederman (Eds.), Handbook of research on science education. Lawrence Erlbaum.
Czerniak, C. M., & Johnson, C. C. (2014). Interdisciplinary science teaching. In N. G. Lederman & S. K. Abell (Eds.), Handbook of research on science education volume II (pp. 395–411). Routledge
Dare, E. A., Ring-Whalen, E. A., & Roehrig, G. H. (2019). Creating a continuum of STEM models: Exploring how K-12 science teachers conceptualize STEM education. International Journal of Science Education, 41(12), 1701–1720
Domínguez, P. M., María, O., Marcos, R., Coronado, A., & Valdez, B. (2019). Retos de ingeniería: enfoque educativo STEM+A en la revolución industrial 4.0. Innovación Educativa, 19(80), 15–32. https://www.scielo.org.mx/pdf/ie/v19n80/1665-2673-ie-19-80-15.pdf
Eckman, E. W., Williams, M. A., & Silver-Thorn, M. B. (2016). An integrated model for STEM teacher preparation: The value of teaching cooperative educational experience. Journal of STEM Teacher Education, 51(1), 71–82.
Engineering, M. S. of. (2009). MIT School of Engineering |. https://engineering.mit.edu/
Engineers Europe. (2022). Home | ENGINEERS EUROPE. https://www.engineerseurope.com/
Gómez-Sánchez, Pedro A. (2015). “Divulgación de la Ingeniería Industrial entre los alumnos de 3o y 4o de E.S.O. y Bachillerato en. las provincias de Salamanca-Ávila-Cáceres-Toledo. Código ID2015/0201 https://gredos.usal.es/bitstream/handle/10366/131615/MID_15_201.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Grimalt-Álvaro, C., & Couso, D (2019). “No va amb mi” La influencia del disseny d’activitats STEM sobre el posicionament de l’alumnat en aquest àmbit. Universitas Tarraconensis. Revista de Ciències de l’Educació, 1(2), 133-144.
Guirado Ariza, A. M., Gimenez Perez, Y., Mazzitelli Lanzone, C., Guirado Ariza, A. M., Gimenez Perez, Y., & Mazzitelli Lanzone, C. (2022). La enseñanza, el aprendizaje y el conocimiento científico desde la perspectiva de futuros profesores de Ciencias Naturales. Educación, 31(60), 197–214. https://doi.org/10.18800/EDUCACION.202201.009
Gülhan, F., & Shain, F. (2018). Activity implementation intended for STEAM (STEM+Art) education: mirrors and light. Journal of Inquiry Based Activities, 8(2), 111-126. https://www.ated.info.tr/ojs-3.2.1-3/index.php/ated/article/view/29
Hallström, J., Norström, P., & Schönborn, K. J. (2023). Authentic STEM education through modelling: an international Delphi study. International Journal of STEM Education, 10(1), 1–16. https://doi.org/10.1186/s40594-023-00453-4
Hsiao, P.W., & Su, C.H. (2021). A study on the Impact of STEAM Education for Sustainable Development Courses and its Effects on Student Motivation and Learning. Sustainability, 13(7), 3772. https://doi.org/10.3390/su13073772
Ibáñez-López, F. J., Munoz-Munoz, J., & Maurandi-López, A. (2022). Use of digital resources in the virtual teaching of STEM subjects in Foundation Courses during na-tional lockdown. Educatio Siglo XXI, 40(3), 179-198. https://doi.org/10.6018/educa-tio.512331
IIUNAM. (2022). Instituto de Ingeniería. https://www.iingen.unam.mx/es-mx/Paginas/Splash/Default.aspx
Johnson, C. C., & Czerniak, C. M. (2023). Interdisciplinary approaches and integrated STEM in science teaching. In Handbook of research on science education (pp. 559-585). Routledge.
Johnson, C. C., Peters-Burton, E. E., & Moore, T. J. (Eds.). (2021). STEM Road Map 2.0: A framework for integrated STEM education in the innovation age (pp. 1–364). Routledge.
Leavy, A., Dick, L., Meletiou‐Mavrotheris, M., Paparistodemou, E., & Stylianou, E. (2023). The prevalence and use of emerging technologies in STEAM education: A systematic review of the literature. Journal of Computer Assisted Learning, 39(4), 1061-1082.
Li, Y., Wang, K., Yu, X., & Froyd, J. E. (2020). Research and trends in STEM education: A systematic review of journal publications. International Journal of STEM Education, 7(1).
Loewenberg Ball, D., Thames, M. H., & Phelps, G. (2008). Content knowledge for teaching: What makes it special? Journal of Teacher Education, 59(5), 389–407. https://doi.org/10.1177/0022487108324554
Lupión-Cobos, T., Lagarón, D. C., Ariza, M. R., & Domènech-Casal, J. (2023). STEM Education in the Spanish Context: Key Features and Issues. In Reforming Science Teacher Education Programs in the STEM Era: International and Comparative Perspectives (pp. 181-198). Cham: Springer International Publishing.
Martín-Cubero, D., Cid-Cid, A.I., & Guede-Cid, R. (2024). Analysis of mathematics education from a STEAM approach at secondary and pre-universitary educational levels: A systematic review. Journal of Technology and Science Education, 14(2), 507-528. https://doi.org/10.3926/jotse.2349
Meroño, L., Calderón, A., & Arias-Estero, J. L. (2021). Pedagogía digital y aprendizaje cooperativo: efecto sobre los conocimientos tecnológicos y pedagógicos del contenido y el rendimiento académico en formación inicial docente. Revista de Psicodidáctica, 26(1), 53–61. https://doi.org/10.1016/J.PSICOD.2020.10.002
Navy, S., L., & Kaya, F. (2020). PBL as a pedagogical approach for integrated STEM: Evidence from prospective teachers. School Science and Mathematics, 120, 285–296.
Norström, P., & Hallström, J. (2023). Models and modelling in secondary technology and engineering education. International Journal of Technology and Design Education, 33(5), 1797–1817. https://doi.org/10.1007/S10798-023-09808-Y/METRICS
RAE. (2023). ingeniería | Definición | Diccionario de la lengua española | RAE - ASALE. https://dle.rae.es/ingeniería
Real Decreto 157/2022, de 1 de marzo, por el que se establecen la ordenación y las enseñanzas mínimas de la Educación Primaria. Boletín Oficial del Estado, 52, de 2 de marzo de 2022. https://www. boe.es/boe/dias/2022/03/02/pdfs/BOE-A-2022-3296.pdf
Ros-Magán, G., Rodríguez Arteche, Í., Fraile Rey, M. A., & Pastor Mendoza, J. (2023). Formación en el Grado de Educación Primaria en las disciplinas STEM: análisis ante su reforma en España. Revista de educación.
Saá-Rojo, M. D., Carrillo-Gallego, D., Dólera-Almaida, J., Ibáñez-López, F. J., Mau-randi-López, A. y Sánchez-Jiménez, E. (2025). Propuestas constructivistas en Didáctica de las Matemáticas: percepción de los futuros maestros. Educatio Siglo XXI, 43(1), 121-142. https://doi.org/10.6018/educatio.542351
Sáinz, M., Castaño Collado, C., Meneses, J., Fàbregues, S., Müller, J., Rodó, M., … Garrido, N. (2017). ¿Por qué no hay más mujeres STEM? Se buscan ingenieras, físicas y tecnólogas.
Sanders, M. E. (2009). Stem, stem education, stemmania. The Technology Teacher, 68(4),20-26.
Simó, V. L., Lagarón, D. C., & Rodríguez, C. S. (2020). Educación STEM en y para el mundo digital: El papel de las herramientas digitales en el desempeño de prácticas científicas, ingenieriles y matemáticas. Revista de Educación a Distancia (RED), 20(62), 31–34. https://doi.org/10.6018/RED.410011
Teheran Barranco, V., Sánchez Ruiz , J. G., y Díaz Furlong , A. (2024). Ansiedad ma-temática y engagement académico en estudiantes de educación media superior en México. Educatio Siglo XXI, 42(2), 97-120. https://doi.org/10.6018/educatio.591541
Treagust, D.F., Mihye Won. (2023), Paradigms in Science Education Research from: Handbook of Research on Science Education III (pp. 3 – 27). Routledge
Tytler, R., Osborne, J., Williams, G., Tytler, K. & Cripps Clark, J. (2008). Opening up pathways: Engagement in STEM across the Primary-Secondary school transition.
UNESCO. (2021). Informe de ingeniería de la UNESCO | UNESCO. https://www.unesco.org/es/basic-sciences-engineering/report
Derechos de autor 2026 Servicio de Publicaciones de la Universidad de Murcia

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-SinDerivadas 4.0.
Las obras que se publican en esta revista están sujetas a los siguientes términos:
1. El Servicio de Publicaciones de la Universidad de Murcia (la editorial) conserva los derechos patrimoniales (copyright) de las obras publicadas, y favorece y permite la reutilización de las mismas bajo la licencia de uso indicada en el punto 2.
2. Las obras se publican en la edición electrónica de la revista bajo una licencia Creative Commons Reconocimiento-NoComercial-SinObraDerivada 4.0 Internacional (texto legal). Se pueden copiar, usar, difundir, transmitir y exponer públicamente, siempre que: i) se cite la autoría y la fuente original de su publicación (revista, editorial y URL de la obra); ii) no se usen para fines comerciales; iii) se mencione la existencia y especificaciones de esta licencia de uso.
3. Condiciones de auto-archivo. Se permite y se anima a los autores a difundir electrónicamente las versiones pre-print (versión antes de ser evaluada) y/o post-print (versión evaluada y aceptada para su publicación) de sus obras antes de su publicación, ya que favorece su circulación y difusión más temprana y con ello un posible aumento en su citación y alcance entre la comunidad académica. Color RoMEO: verde.








